Stefan Grabiński

1887-1936
ID: 86
Stefan Grabiński – polski pisarz fantastyczny, twórca słynnego cyklu nowel kolejowych Demon ruchu. Autor nowatorskiej koncepcji literackiej fantastyki, zwanej metafantastyką.

Stefan Grabiński (pseudonim Stefan Żalny; ur. 26 lutego 1887 roku w Kamionce Strumiłowej, zm.12 listopada 1936 roku we Lwowie) – polski pisarz fantastyczny, twórca słynnego cyklu nowel kolejowych Demon ruchu. Autor nowatorskiej koncepcji literackiej fantastyki, zwanej metafantastyką. Wielki admirator dzieł Edgara Allana Poego, a zarazem pisarz oryginalny i osobny. 

Jego matką była Eugenia z Czupków, nauczycielka gry na fortepianie. Ojciec, Dionizy Grabiński, pracował jako sędzia powiatowy w Łące nieopodal Sambora, gdzie Grabiński rozpoczął naukę w gimnazjum. Poznał tutaj Romana Pollaka, późniejszego historyka literatury baroku i badacza polsko-włoskich związków kulturalnych. W 1899 roku, po przedwczesnej śmierci chorego na gruźlicę ojca, Grabiński wraz z matką, babką i trzema młodszymi siostrami przeniósł się do Lwowa, miasta, które zapisało się najtrwalszym śladem w jego życiu. Zamieszkał przy ulicy Ossolińskich 10 i rozpoczął naukę w V gimnazjum, tzw. "bernardyńskim", gdzie literatury polskiej uczył Franciszek Próchnicki, polonista i filolog klasyczny, znany działacz oświatowy i społeczny. W pierwszych lwowskich latach dała o sobie znać odziedziczona po ojcu gruźlica – choroba zaatakowała początkowo kość prawej ręki, by wycofać się po udanej kuracji. Przyszły pisarz uzyskał świadectwo dojrzałości w 1905 roku i rozpoczął studia na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Lwowskiego – studiował filologię polską i klasyczną pod kierunkiem takich uczonych, jak Józef Kallenbach, Wilhelm Bruchnalski czy Roman Pilat. Uczęszczał także na wykłady słynnego psychologa i filozofa Kazimierza Twardowskiego.

Na początku studiów Grabiński mieszkał wciąż przy Ossolińskich 10, później przeprowadził się na ulicę Długosza (kolejno pod numery 8 i 3), by w końcu zająć pokój w kamienicy przy ulicy Piastów 18. W 1909 roku przyszły autor Demona ruchu własnym sumptem wydał swój debiutancki zbiór nowel Z wyjątków. W pomrokach wiary, który ukazał się pod pseudonimem "Stefan Żalny" i nie wzbudził niemal żadnej reakcji ze strony recenzentów, choć wybitny krytyk literacki Karol Irzykowski docenił Szaloną zagrodę – pierwszy tekst Grabińskiego ogłoszony drukiem. W 1910 roku pisarz ukończył studia i podjął pracę nauczyciela gimnazjalnego. Do roku 1917 uczył języka polskiego i łaciny w filii c. k. gimnazjum IV przy ulicy Chocimskiej, pracując także okresowo w gimnazjum Franciszka Józefa przy ulicy Batorego, we wzorowym gimnazjum VI na Łyczakowie oraz w prywatnych szkołach żeńskich: przy ulicy Sakramentek 16 i Mochnackiego 28. Do grona pedagogicznego zakładu na Łyczakowie należał także słynny historyk literatury Juliusz Kleiner. Wychowankiem Grabińskiego i Kleinera był m.in. Artur Hutnikiewicz, późniejszy znawca literatury okresu Młodej Polski i dwudziestolecia międzywojennego, twórca pierwszej monografii poświęconej życiu i dziełu autora Demona ruchu.

W 1917 roku Grabiński ożenił się z nauczycielką muzyki Kazimierą Korwin Gąsiorowską, z którą miał dwie córki. W tym samym roku wraz z rodziną przeniósł się do Przemyśla, gdzie objął stanowisko nauczyciela języka polskiego, historii i łaciny w I gimnazjum im. Juliusza Słowackiego. Nad Sanem pisarz zacieśnił więzi ze Stanisławem Maykowskim, krytykiem teatralnym, którego poznał jeszcze we Lwowie. Spędzał także wiele czasu na przemyskim dworcu, chłonąc gorączkową aurę kolejowego życia. Swoje obserwacje wykorzystał później w zbiorze nowel o upiornych pociągach i niesamowitych podróżnych – Demonie ruchu. W Przemyślu Grabiński napisał również swoją pierwszą sztukę teatralną – Ciemne siły, której premiera miała miejsce w 1920 roku w warszawskim Teatrze Małym. W spektaklu wzięli udział wybitni aktorzy: Wojciech Brydziński, Irena Solska i Leonard Bończa-Stępiński. Sztukę Grabińskiego pokazano także w Teatrze Miejskim im. Słowackiego w Krakowie, w 1921 roku pojawiła się zaś na deskach Teatru Miejskiego we Lwowie. Pisarza nie zniechęciły ani nikłe powodzenie spektaklu, ani krytyczne recenzje – kontynuował bowiem współpracę z dyrektorem krakowskiego teatru Teofilem Trzcińskim, co zaowocowało premierą kolejnej sztuki, trylogii dramatycznej Zaduszki (1921), również źle przyjętej przez publiczność i krytyków. Grabiński utrzymywał, że jego utwory sceniczne stanowią ambitną próbę stworzenia dramatu fantastycznego sui generis. Pod koniec lat dwudziestych próbował jeszcze wystawić w Krakowie sztukę Larwy, przemianowaną później na Manowiec. Premiera nie doszła jednak nigdy do skutku. W ostatnich latach I wojny światowej zmarły na gruźlicę dwie młodsze siostry pisarza. Na jego psychikę oddziałała szczególnie śmierć zaledwie dwudziestosześcioletniej Marii z Grabińskich Czaykowskiej, początkującej poetki, której wiersze dołączył do książkowego wydania dramatu Ciemne siły.

W 1921 roku, rozstawszy się z żoną, Grabiński wrócił do Lwowa i zamieszkał z matką przy ulicy Murarskiej 22. Zaczął uczyć języka polskiego w Seminarium Nauczycielskim Męskim przy ulicy Nabielaka 67 i VI gimnazjum na Łyczakowie. Utrzymywał w tym okresie kontakty z Karolem Irzykowskim oraz krytykiem literackim Jerzym Eugeniuszem Płomieńskim, który stał się wkrótce jego najbliższym przyjacielem. Wydawał kolejne tomy opowiadań, napisał także swoją pierwszą powieść – Salamandrę, która rozczarowała krytyków, ceniących wyżej krótkie formy autora Demona ruchu. W 1926 roku przeniesiono na ekran nowelę Grabińskiego Kochanka Szamoty. Za reżyserię był odpowiedzialny Leon Trystan, a w obsadzie znaleźli się Helena Makowska i Igo Sym. W tym samym roku Grabiński wyjechał ze swoją matką i Płomieńskim do wsi huculskiej Lubiźnia, położej w Karpatach niedaleko Delatyna. W kolejnych latach odwiedził też polskie wybrzeże (Gdynię) oraz wyjeżdżał za granicę (do Włoch i Rumunii). Wszystkie te podróże znalazły swoje odbicie w jego twórczości.

W 1929 roku Grabiński doznał dwóch krwotoków z płuc. W ten sposób dała o sobie znać uśpiona w jego organizmie gruźlica. Pisarz postanowił przeprowadzić się z matką do podlwowskiej miejscowości Brzuchowice, znanej z sosnowych lasów i dobroczynnego klimatu. W Brzuchowicach mieszkał przy ulicy Jasnej kolejno pod numerami 4 i 7 oraz w willi "Podlasie". Przymusowa emerytura i niewielkie zainteresowanie utworami pisarza skomplikowały jego sytuację finansową. Na szczęście w 1931 roku autor Demona ruchu uzyskał nagrodę literacką miasta Lwowa, co przypomniało jego nazwisko środowisku literackiemu międzywojennej Polski i pozwoliło mu podreperować domowy budżet. Jednak pieniądze szybko się rozeszły, a choroba nieubłaganie postępowała. W trakcie zabiegów o publikację swojej ostatniej powieści Wyspa Itongo Grabiński był zmuszony do okresowych powrotów do miasta, mieszkanie w Brzuchowicach było bowiem bardzo kosztowne. We Lwowie pisarz mieszkał kolejno przy Drodze Kulparkowskiej 3a i na Żeromskiego 15a m. 3. To właśnie tutaj, w ubogim, podnajmowanym pokoiku, Stefan Grabiński zmarł przedwcześnie na gruźlicę 12 listopada 1936 roku. Został pochowany kilka dni później na lwowskim Cmentarzu Janowskim. Przed pogrzebem zwłoki pisarza wystawiono w krypcie niewielkiego kościoła Reformatów przy ulicy Janowskiej.

Do wielkich zwolenników i propagatorów twórczości Grabińskiego należał Stanisław Lem, nazywający autora Demona ruchu "pisarzem swej lwowskiej młodości, który nie przepadł w rywalizacji z rówieśnymi mu Europejczykami".

Powiązane Miejsca

Opis

ul. Hruszewskiego, 4 – dawny konwikt jezuicki (obecnie wydżiał biologiczny uniwersytetu im. Franka)

Pisarz studiował na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Lwowskiego

Przejdź do całego opisu
Opis

W 1921 roku w Teatrze Miejskim pokazano sztukę Grabińskiego Ciemne siły

Przejdź do całego opisu
Opis

Ul. Kniazia Romana, 5 – gmach Politechniki Lwowskiej

W tym gimnazjum uczył Stefan Grabiński

Przejdź do całego opisu
Opis

Ul. Szewczenka – cmentarz Janowski

Pisarz został pochowany na Cmentarzu Janowskim

Przejdź do całego opisu
Opis

Ul. Stefanyka 10

Mieszkanie Stefana Grabińskiego po przyjeździe do Lwowa w 1899 roku

Opis

Ul. Valova 18 - V Gimnazjum ("bernardyńskie")

W tym gimnazjum uczył się Stefan Grabiński

Opis

Ul. Kyryla i Mefodiya 08 - budynek mieszkalny (nie istnieje)

Grabiński mieszkał tutaj pod czas studiów. W 1911 roku w tym miejscu powstał budynek uniwersytetu.

Opis

Ul. Kyryla i Mefodiya 03

Grabiński mieszkał tutaj pod czas studiów na uniwersytecie

Opis

Ul. Piastów 18

Tutaj mieszkał Stefan Grabiński

Opis

Ul. Hocimska 06 - IV gimnazjum

Tutaj Stefan Grabiński uczył języka polskiego i łaciny po ukończeniu studiów

Opis

Ul. Drahomanova 28

Prywatne żeńskie gimnazjum, w którym pracował Stefan Grabiński

Opis

Ul. Łyczakowska 37 - VI gimnazjum męskie

W tym gimnazjum uczył Stefan Grabiński

Opis

Ul. Yefremova 22

Stefan Grabiński mieszkał tutaj z matką po powrocie do Lwowa w 1921 roku

Opis

Ul. Kotliarevskoho 67 - Męskie Seminarium Nauczycielskie

W tym seminarium Stefan Grabiński uczył języka polskiego

Opis

Ul. Zerova 15a

Ostatnie mieszkanie Stefana Grabińskiego

Prace i Projekty

A. Drukowane utwory literackie:

Z wyjątków. W pomrokach wiary, Lwów 1909 (pod pseud. Stefan Żalny).
Na wzgórzu róż. Nowele, Kraków 1918.
Demon ruchu. Nowele, Warszawa–Kraków 1919.
Szalony pątnik, Kraków 1920.
Węzły czasu, Czas i klepsydra, Etyka linii, "Jednodniówka wydana dnia 18 grudnia 1920 r. w dziesiątą rocznicę istnienia Polskiego Towarzystwa Dramatycznego im. Aleksandra Fredry w Przemyślu", Przemyśl 1920.
Ciemne siły (Willa nad morzem). Dramat w trzech aktach, Przemyśl 1921.
Demon ruchu, Lwów–Warszawa–Poznań–Kraków–Lublin 1922.
Księga ognia. Nowele, Łódź 1922.
Niesamowita opowieść (Wybór nowel), Lwów 1922.
Salamandra. Powieść fantastyczna, Poznań–Lwów 1924.
Cień Bafometa. Powieść fantastyczna, Lwów–Warszawa–Kraków 1926.
Klasztor i morze. Powieść, Warszawa 1928.
Namiętność (L’Appassionata). Opowieść wenecka, Stanisławów 1930.
Król Czandaura. Powieść fantastyczno-egzotyczna, "Wiek Nowy" 1930, nr 8828–8861, 1931, nr 8863–8939.
Wyspa Itongo. Powieść, Warszawa 1936.
Niesamowite opowieści, posł. S. Lem, Kraków 1975.
Utwory wybrane, t. 1: Nowele, wybór, wstęp i komentarz A. Hutnikiewicz, Kraków 1980.
Utwory wybrane, t. 2: Salamandra. Cień Bafometa, wybór, wstęp i komentarz A. Hutnikiewicz, Kraków 1980.
Utwory wybrane, t. 3: Wyspa Itongo, wybór, wstęp i komentarz A. Hutnikiewicz, Kraków 1980.
Klasztor i morze, oprac. J. Knap, Kraków 2011.
Wichrowate linie (Utwory rozproszone), oprac. J. Knap, Kraków 2012.
Dramaty, oprac. M. Byrska, M. Skrok, D. Kryj, Lublin 2016.

B. Utwory literackie w rękopisach:

Strzygoń. Klechda zaduszna, egzemplarz inspicjenta z uwagami inscenizacyjnymi i adnotacją cenzury przechowywany w Archiwum Artystycznym i Bibliotece Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie, sygn. 4188.
W dzień zaduszny, rękopis sporządzony przez kopistę, zawierający uwagi inscenizacyjne i adnotację cenzury, przechowywany w Archiwum Artystycznym i Bibliotece Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie, sygn. 4185.
Sen Krysty. Misterium zaduszne, rękopis sporządzony przez kopistę, zawierający uwagi inscenizacyjne, skreślenia i adnotację cenzury, przechowywany w Archiwum Artystycznym i Bibliotece Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie, sygn. 4186.
Larwy, rękopis dramatu przechowywany w Bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, sygn. 12865.
Larwy, egzemplarz inspicjenta z uwagami inscenizacyjnymi przechowywany w Archiwum Artystycznym i Bibliotece Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie, sygn. 2474.

C. Artykuły krytycznoliterackie:

Z mojej pracowni. Opowieść o "Maszyniście Grocie". Dzieje noweli – przyczynek do psychologii tworzenia, "Skamander" 1920, z. 2.
Maria z Grabińskich Czaykowska (wstęp do pośmiertnego wydania jej poezji pt. Życia mego kwiat) [w:] Ciemne siły (Willa nad morzem). Dramat w trzech aktach, Przemyśl 1921.
Karol Irzykowski: "Spod ciemnej gwiazdy". Nowele. Łódź 1922. Nakład Księgarni Polskiej, "Kurier Lwowski" 1922, nr 163.
Stanisława Czosnowskiego "Idąca śmierć", "Wiek Nowy" 1922, nr 6322, nr 6360.
Wyznania, "Polonia" 1926, nr 141.
Zagadnienie oryginalności w twórczości literackiej, "Pamiętnik Literacki" 1925/26, rk 22 i 23.
Jerzy Eugeniusz Płomieński (charakterystyka umysłowości). (Z powodu jego ostatnich publikacji), "Ziemia Lubelska" 1927, nr 297.
Józefa Birkenmajera "Poszumy Bajkału", "Wiek Nowy" 1928, nr 7989.
O twórczości fantastycznej. Jej geneza i źródła, "Lwowskie Wiadomości Muzyczne i Literackie" 1928, nr 10.
Z dziedziny krytyki literackiej. Jerzy Eugeniusz Płomieński, "Wiek Nowy" 1928, nr 8223.
Co zawdzięczam Henrykowi Zbierzchowskiemu, "Gazeta Lwowska" 1931, nr 218.
Książę fantastów (E. A. Poe). Studium literackie, "Lwowskie Wiadomości Muzyczne i Literackie" 1931, nr 3-5.
O zapomnianym krytyku, "Tygodnik Ilustrowany" 1931, nr 13.
Pałubizm a rzeczywistość (Glossy do powieści Karola Irzykowskiego), "Robotnik" 1931, nr 348.
Twórczość Janiny Brzostowskiej, "Lwowskie Wiadomości Muzyczne i Literackie" 1931, nr 6.
"Zielone okiennice" Marii Hausnerowej, "Robotnik" 1931, nr 409.
Twórczość Józefa Aleksandra Gałuszki, "Głos Narodu" 1932, nr 30.
Wilam Horzyca. Próba charakterystyki, "Gazeta Literacka" 1933, nr 5.
[Autoreferat], "Lwowskie Wiadomości Muzyczne i Literackie" 1934, nr 83.
J. E. Płomieńskiego "Szukanie współczesności", "Czas" 1934, nr 340.
Profil literacki Tymona Terleckiego, "Gazeta Artystów" 1935, nr 23.
Dwaj Zimorowicze. Kwestia autorstwa sielanek, oprac. T. Pudłocki i J. Starnawski, "Rocznik Przemyski" 2011, t. 47, z. 2.

Źródła

1. Korespondencja Jerzego Eugeniusza Płomieńskiego z lat 1926–1955, mikrofilm przechowywany w Bibliotece Narodowej, sygn. mf. 85538.
2. Jerzy Eugeniusz Płomieński, Suweren polskiej fantastyki literackiej (Stefan Grabiński) [w:] tegoż, Twórcy bez masek (Warszawa: Pax, 1956), 101-149.
3. Artur Hutnikiewicz, Twórczość literacka Stefana Grabińskiego (1887-1936) (Toruń: PWN, 1959).
4. Roman Pollak, Ze wspomnień o Stefanie Grabińskim [w:] Księga pamiątkowa ku czci Konrada Górskiego , red. A. Hutnikiewicz (Toruń: PWN, 1967), 361-364.
5. Tomasz Pudłocki, Przemyski okres w twórczości Stefana Grabińskiego, Rocznik Przemyski, 2006, v. 42, No 3, 71-83.
6. Tomasz Pudłocki, Środowisko studenckie Stefana Grabińskiego, Rocznik Przemyski, 2012, v. 48, No 2, 135-146.
7. Z korespondencji Stefana Grabińskiego, oprac. A. Mianecki, Rocznik Przemyski, 2010, v. 46, No 3, 111-133.
8. Litteraria Copernicana, 2013, No 1: Grabiński, red. A. Mianecki I T. Pudłocki.
9. Joanna Majewska, Demon ruchu, duch czasu, widma miejsc. Fantastyczny Grabiński i jego świat (Wrocław: Wydawnictwo Ossolineum, 2018).
10. Stanisław Lem, Posłowie [w:] S. Grabiński, Niesamowite opowieści (Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1975), 351.
Autorka – Joanna Majewska